İnsanlık olarak son bir asırdır hayatımızı kolaylaştıran, ucuz, pratik ve dayanıklı bir malzemeyle iç içe yaşıyoruz: Plastik. Ancak bugün geldiğimiz noktada, bu büyük konforun bedelini sağlığımızla, daha da spesifik olarak kalp ve damar sağlığımızla ödemeye başladık.
Çevre kirliliği denildiğinde uzun yıllar boyunca aklımıza sadece okyanuslarda yüzen pet şişeler, plastik poşetler ya da doğaya terk edilmiş çöpler geldi. Oysa plastikler doğada yok olmuyor; sadece fiziksel olarak parçalanarak gözümüzle göremeyeceğimiz boyutlara iniyor. Artık tıp dünyası olarak çok daha sinsi ve sessiz bir tehlikeyle karşı karşıyayız: Nano- ve mikroplastikler (NMP).
Avrupa Kardiyoloji Derneği’nin (ESC) en prestijli yayın organı olan European Heart Journal’da yayımlanan ve çevre-kardiyoloji alanının öncü isimleri Andreas Daiber, Marin Kuntic ve Thomas Münzel tarafından kaleme alınan “Nano- and microplastics in the cardiovascular exposome: a new frontier in environmental risk” başlıklı çığır açıcı makale, bu görünmez tehlikenin kardiyovasküler sistemimiz üzerindeki haritasını önümüze seriyor.
Gelin, bu sinsi kuşatmanın biyolojik ve klinik gerçeklerine bilimsel mercekle daha yakından bakalım.

  1. Ekspozom Nedir ve Plastikler Bu Denklemde Nerede Duruyor?
    Tıpta “ekspozom” (exposome) kavramı; bir bireyin doğumundan ölümüne kadar maruz kaldığı tüm çevresel faktörlerin (hava kirliliği, kimyasallar, gürültü, diyet, stres vb.) toplamını ifade eder. European Heart Journal’da yayımlanan makalede yazarlar, nano- ve mikroplastikleri bu ekspozomun yeni ve en agresif bileşenlerinden biri olarak tanımlıyor.
    Plastik parçacıklarını boyutlarına göre iki sınıfa ayırıyoruz:
  • Mikroplastikler (0.1 \ \mu\text{m} ile 5 \ \text{mm} arası): Genellikle sindirim sistemimizde filtre edilirler. Büyük kısmı vücuttan atılsa da bağırsak mukozasında inflamasyona ve mikrobiyota hasarına yol açabilirler.
  • Nanoplastikler (100 \ \text{nm}’den küçük): Asıl korkutucu olan gruptur. Bir virüsle aynı boyutlarda olan bu parçacıklar, vücudumuzun en korunaklı biyolojik bariyerlerini (bağırsak duvarı, akciğer alveolleri ve hatta kan-beyin bariyeri) kolayca aşabilirler. Hücre zarlarından süzülerek doğrudan kan dolaşımına karışır ve hedef organımız olan kalbe ve damar yatağına ulaşırlar.
  1. Nanoplastikler Kalbimizi ve Damarlarımızı Nasıl Hedef Alıyor?
    Kan dolaşımımıza sızan bu mikroskobik yabancı cisimler, damar duvarlarında adeta birer patojen gibi davranarak şu üç temel mekanizmayla hasar yaratırlar:
    A. Endotel Disfonksiyonu ve Oksidatif Stres
    Damarlarımızın iç yüzeyini döşeyen endotel tabakası, kan akışını ve damar gerginliğini ayarlayan mucizevi bir organdır. Nanoplastikler endotel hücreleriyle doğrudan temas ettiğinde, hücre içinde kontrolsüz bir reaktif oksijen türü (ROS) üretimine neden olur. Bu durum, damar sağlığının baş düşmanı olan oksidatif stresi tetikler. Hasar gören endotel, esnekliğini kaybeder ve damar sertliğine (ateroskleroz) davetiye çıkarır.
    B. Aterosklerozun (Damar Sertliği) Hızlanması
    Vücudun bağışıklık hücreleri (makrofajlar), damar duvarına sızan bu yapay polimerleri yabancı istilacı olarak algılar ve onları yutmaya çalışır. Ancak plastikler sindirilemediği için bu hücreler fonksiyonlarını kaybederek “köpük hücrelerine” dönüşür ve damar duvarında birikmeye başlar. Bu durum, damar sertliği plaklarının hem daha hızlı büyümesine hem de daha kırılgan (vulnerable) hale gelmesine yol açar. Kırılgan plaklar ise her an yırtılarak kalp krizine veya felce zemin hazırlar.
    C. “Truva Atı” Etkisi (Kimyasal Toksisite)
    Plastikler saf polimerler değildir. Üretim sürecinde esneklik ve dayanıklılık kazandırmak için içlerine fitalatlar, bisphenol A (BPA) ve ağır metaller eklenir. Ayrıca bu parçacıklar doğada gezinirken çevrelerindeki tarım ilaçlarını ve endüstriyel toksinleri bir sünger gibi emerler. Vücuda girdiklerinde ise adeta bir Truva Atı gibi davranarak bu zehirli kimyasalları doğrudan kanımıza ve organ dokularımıza salarlar.
  2. Teori Değil Kanıtlanmış Gerçek: Şah Damarındaki Plastik İzi
    Yakın zamana kadar mikroplastiklerin damarlarımıza zarar verebileceğini sadece laboratuvar ve hayvan modellerinde görüyorduk. Ancak tıp dünyasının en saygın dergisi New England Journal of Medicine (NEJM)’da yayımlanan çığır açıcı bir klinik çalışma, bu tehlikenin insanlardaki somut kanıtını ortaya koydu.
    Şah damarı (karotis) daralması nedeniyle ameliyat edilen hastaların damarlarından çıkarılan aterom plakları incelendiğinde; hastaların %50’sinden fazlasının damar plaklarında polietilen (PE) ve PVC gibi plastik parçacıkları saptandı.
    Daha da korkutucu olan klinik sonuç ise şuydu: Plaklarında mikro/nanoplastik saptanan hastaların, sonraki 3 yıllık takipte kalp krizi, felç geçirme veya hayatını kaybetme riski, plaklarında plastik bulunmayan hastalara göre tam 4.5 kat daha yüksek bulundu! Bu veri, plastiklerin artık sigara, diyabet veya yüksek tansiyon gibi klasik kardiyovasküler risk faktörleriyle aynı ligde değerlendirilmesi gerektiğini net olarak ortaya koyuyor.
    Sonuç: Karşı Karşıya Olduğumuz Yeni Gerçeklik
    Hekimler olarak hastalarımıza yıllarca sadece kolesterollerini düşürmelerini, sigarayı bırakmalarını ve hareket etmelerini söyledik. Ancak bugün, hastalarımızı tedavi ederken çevresel ekspozomu ve maruz kaldığımız plastik yükünü de hesaba katmak zorundayız. Hücrelerimizi sessizce işgal eden bu yapay düşman, damarlarımızı içeriden yaşlandırmaya ve bizi kalp krizine yaklaştırmaya devam ediyor.
    Peki, bu küresel kuşatma karşısında tamamen çaresiz miyiz? Tabii ki hayır.
    Yazı serimizin yarın yayınlanacak ikinci bölümünde; mutfağımızdan su tüketim alışkanlıklarımıza, evimizdeki havadan giydiğimiz kıyafetlere kadar günlük hayatta uygulayabileceğimiz ve vücudumuzun plastik yükünü %90’a varan oranda azaltacak pratik, bilimsel ve hayati koruyucu önlemleri tek tek ele alacağız.
    Yarın görüşmek üzere, sağlıklı ve plastiksiz günler dilerim.
    Dr. Ahmet Ekmekçi
    Kardiyoloji Uzmanı