Kardiyoloji pratiğinde yıllardır en çok zorlandığımız durum; koroner tomografisi “temiz” çıkan veya %30-%40 gibi hafif düzeyde plağı olan bir hastanın kısa bir süre sonra karşımıza akut miyokard enfarktüsü ile gelmesidir. Klasik koroner BT anjiyografi (KBTA) ile damarın iç çapını değerlendiriyoruz ancak damar duvarının içinde ve etrafında kaynayan o sessiz ateşi —yani vasküler inflamasyonu— doğrudan göremiyoruz.
İşte tam bu noktada, Oxford Üniversitesi liderliğinde yürütülen ve tıp dergisi The Lancet’te yayımlanan ORFAN (The Oxford Risk Factors And Non-invasive Imaging Study) çalışması, kardiyovasküler risk değerlendirmesinde taşları yerinden oynattı.
Bu yazıda, 40.000’den fazla hastanın 10 yıllık takibine dayanan bu tarihi çalışmayı, yapay zeka tabanlı Fat Attenuation Index (FAI / Perivasküler Yağ Attenüasyon İndeksi) teknolojisini ve klinik pratiklerimize yansımalarını tüm ayrıntılarıyla inceliyoruz.

  1. ORFAN Çalışmasının Künyesi ve Metodolojisi
    Çalışma, rutin klinik pratikte Koroner BT Anjiyografi çekilen geniş bir hasta popülasyonunda vasküler inflamasyonun uzun dönem kardiyovasküler olayları ne derecede öngördüğünü kanıtlamak amacıyla tasarlandı.
  • Yayın: The Lancet (2024)
  • Araştırma Grubu: Oxford Üniversitesi Kardiyovasküler Tıp Bölümü (Prof. Charalambos Antoniades, Dr. Evangelos Oikonomou ve ark.)
  • Örneklem: İngiltere Ulusal Sağlık Sistemi’ne (NHS) bağlı 8 ayrı akademide takip edilen 40.109 ardışık hasta.
  • Takip Süresi: Ortalama 7.7 yıl (10 yıla varan prospektif izlem).
  • Uygulanan Teknoloji: CaRi-Heart®️ (Caristo Diagnostics) yapay zeka platformu.
    FAI (Fat Attenuation Index) Nasıl Çalışır?
    Damar duvarında inflamasyon başladığında, damardan salınan sitokinler (IL-6, TNF-alfa vb.) damarın hemen etrafını saran epikardiyal ve perivasküler yağ dokusuna (PVAT) sızar. Bu inflamatuar sinyaller, etraftaki adipositlerin (yağ hücrelerinin) lipit içeriğini azaltır ve dokuda ödem/su oranını artırır.
    İşte FAI teknolojisi; standart bir BT anjiyoda damar etrafındaki yağ dokusunun Hounsfield Ünitesi (HU) cinsinden dansite/yoğunluk değişimini yapay zeka ile analiz eder. Yani kateter takmadan, biyopsi yapmadan, sadece damar dışındaki yağın biyolojisine bakarak damar duvarının ne kadar “iltihaplı” olduğunu sayısal olarak raporlar.
  1. Şaşırtıcı İstatistikler ve Çalışmanın Sonuçları
    ORFAN çalışmasının ortaya koyduğu veriler, klasik “darlık odaklı” kardiyoloji anlayışının neden yetersiz kaldığını tokat gibi yüze çarpan rakamlarla kanıtladı:
    A. Kalp Krizinden Ölümlerin %66’sı “Darlığı Olmayan” Hastalarda Geliyor
    Çalışma süresince yaşanan kardiyak ölümlerin ve majör olumsuz kardiyak olayların (MACE) %64 ila %66’sı, ilk çekilen BT anjiyosunda obstrüktif darlığı (%50 üzeri stenozu) OLMAYAN hastalarda gerçekleşti. Yani “damarında anlamlı darlık yok, rahat ol” denilen kitle, ölümlerin ana kaynağını oluşturdu.
    B. 30 Kazaen Artan Ölüm Riski
    Damar etrafı inflamasyonu gösteren FAI FAI skoru yüksek olan ve üç ana koroner damarında da inflamasyon saptanan bireylerde;
  • Kardiyak ölüm riski inflamasyon saptanmayanlara göre 29.8 kat (HR=29.8),
  • Majör kardiyak olay (MI, inme vb.) riski ise 12.6 kat daha yüksek bulundu.
    C. Kalsiyum Skoru Sıfır (CAC=0) Olanlardaki Gizli Tehlike
    Geleneksel olarak Kalsiyum Skoru (CAC) 0 çıkan hastalar “düşük riskli” kabul edilir. Ancak ORFAN verilerine göre; kalsiyumu ve plağı sıfır olan ama sol ön inen damar (LAD) etrafında FAI skoru yüksek taptaze inflamasyon tespit edilen bireylerin kardiyak mortalite riski tam 11 kat yüksek çıktı.
  1. Çalışmanın Kardiyolojiye Getirdiği Değişimler
    ORFAN kohortunun sunduğu bu veriler, klinik yaklaşımımızda 3 temel paradigmayı değiştirmek zorundadır:
  • Lümen Odaklılıktan Doku Odaklılığa Geçiş: Bir damarın iç çapının açık olması, o damarın sağlıklı olduğu anlamına gelmez. Damar duvarındaki aktif inflamasyon, lümen açık olsa dahi patlamaya hazır bir dinamittir.
  • Kalsiyum Skorlamasının Sınırları: BT Kalsiyum skoru geçmişteki aterosklerotik yükün kireçlenmiş skar dokusunu gösterir. Oysa FAI, “şu an devam etmekte olan” canlı ve aktif inflamasyonu ölçer. Kriz çıkaran da kireç değil, aktif inflamasyondur.
  • Tedavi Yönlendirmesinde Yapay Zeka Gücü: Çalışma gösterdi ki; FAI analizine göre yüksek riskli bulunan fakat darlığı olmayan hastalara statin ve anti-inflamatuar tedaviler başlandığında, risk profili belirgin şekilde gerilemekte ve olay oranları düşmektedir.
  1. Klinik Pratiğimiz İçin Çıkarılacak Sonuç
    ORFAN çalışması, kardiyovasküler riski değerlendirirken sadece klasik risk faktörlerine (kolesterol, tansiyon, sigara) ve anatomik darlıklara bakmanın bizi ne kadar büyük yanılgılara düşürdüğünü açıkça kanıtlamıştır.
    Artık yapay zeka destekli perivasküler yağ dokusu analizleri (FAI) ve niteliksel plak değerlendirmeleri sayesinde; hastalarımızı henuz bir kriz yaşamadan, damar duvarındaki inflamasyon aşamasındayken yakalama şansına sahibiz.
    Geleceğin koruyucu kardiyolojisi; kriz oluştuktan sonra stant takmak değil, ORFAN çalışmasının da gösterdiği gibi yapay zeka ile vasküler inflamasyonu erken evrede haritalandırıp söndürmektir.
    Kaynak:
    Oikonomou EK, West AJS, Antoniades C, et al. Inflammatory risk tracking to improve cardiovascular risk assessment: the ORFAN multicentre, longitudinal observational cohort study. The Lancet. 2024.